مبحث ارث و تقسیم ترکه، همواره یکی از پیچیدهترین و در عین حال حیاتیترین موضوعات در حقوق مدنی ایران بوده است. این اهمیت زمانی دوچندان میشود که موضوع، ارث زن از شوهر باشد؛ چرا که قوانین در این حوزه طی دهههای اخیر دستخوش تغییرات بنیادین شدهاند و عدم آگاهی از این تغییرات میتواند منجر به تضییع حقوق زوجه گردد. در سال ۱۴۰۴، با توجه به تورم و تغییر ارزش داراییها، دانستن دقیق سهمالارث و نحوه وصول آن از ماترک (اموال برجا مانده) برای هر خانوادهای ضروری است.
در نظام حقوقی ایران که مبتنی بر فقه امامیه تدوین شده است، سهمالارث زوجین تفاوتهای ماهوی با یکدیگر دارد. در این مقاله تحلیلی، با بهرهگیری از دانش حقوقی و رویههای قضایی جاری، به بررسی دقیق میزان سهم زن، تأثیر وجود فرزند، اعتبار وصیتنامه و نحوه تقسیم ترکه میپردازیم.
۱. اصل کلی: سهم یکچهارم یا یکهشتم؟
سنگ بنای محاسبه ارث زن از شوهر، وجود یا عدم وجود فرزند برای متوفی است. قانون مدنی در این زمینه صراحت دارد و دو حالت کلی را پیشبینی کرده است:
- حالت اول (شوهر فرزند نداشته باشد): اگر مرد فوت کند و هیچ فرزندی (و حتی نوه) نداشته باشد، سهم زن از اموال او حداکثر میزان ممکن، یعنی یکچهارم (۱/۴) خواهد بود.
- حالت دوم (شوهر فرزند داشته باشد): اگر متوفی دارای فرزند یا نوه باشد (چه از همسر فعلی و چه از همسران سابق)، سهم زن به یکهشتم (۱/۸) تقلیل مییابد.
نکته بسیار مهم حقوقی این است که اگر مرد دارای چند همسر دائمی باشد، این سهم (یکچهارم یا یکهشتم) بین تمامی همسران به تساوی تقسیم میشود و اینگونه نیست که به هر کدام جداگانه این کسر تعلق گیرد.
۲. انقلاب حقوقی سال ۱۳۸۷: ارث بردن از زمین (عرصه)
یکی از نقاط عطف در تاریخ حقوق خانواده ایران، اصلاحات قانون مدنی در سال ۱۳۸۷ بود. تا پیش از این تاریخ، زنان تنها از «قیمت ابنیه و اشجار» (یعنی ساختمان و درختان) ارث میبردند و از «عرصه» (زمین) محروم بودند. این موضوع باعث میشد در املاکی که ارزش اصلی آنها مربوط به زمین بود (مثل خانههای کلنگی)، سهم زن بسیار ناچیز شود.
اما طبق قانون جدید که هماکنون لازمالاجراست، زن از قیمت تمامی اموال منقول و غیرمنقول شوهر ارث میبرد. این بدان معناست که امروزه، ارزش زمین نیز محاسبه شده و سهم زن از آن پرداخت میشود. البته طبق رویه معمول دادگاهها، زن مالک عینِ زمین نمیشود، بلکه «قیمت» آن به او پرداخت میگردد؛ مگر آنکه ورثه از پرداخت قیمت امتناع کنند که در این صورت زن میتواند حق خود را از عین ملک استیفاء نماید.
۳. رابطه وصیتنامه و سهمالارث زن
بسیاری از افراد تصور میکنند که با تنظیم وصیتنامه میتوانند تمام اموال خود را به همسرشان ببخشند تا پس از مرگ، او دچار مشکل مالی نشود. اما قانونگذار برای حمایت از سایر وراث، محدودیتی را در این زمینه اعمال کرده است. طبق قانون، هر فرد تنها میتواند تا سقف یکسوم (۱/۳) از اموال خود را وصیت کند.
بنابراین، اگر شوهری وصیت کند که «تمام دارایی من به همسرم برسد»، این وصیت تنها تا میزان یکسوم نافذ است و مابقی آن (که «مازاد بر ثلث» نامیده میشود) نیاز به تنفیذ (اجازه) سایر وراث دارد. اگر فرزندان یا دیگر ورثه اجازه ندهند، آن بخش باطل شده و طبق قانون ارث تقسیم میشود. البته زن علاوه بر آن یکسوم وصیت شده، سهمالارث قانونی خود (۱/۸ یا ۱/۴) را نیز از مابقی اموال دریافت خواهد کرد.
۴. تقدم مهریه بر تقسیم ترکه
یک قاعده طلایی در حقوق ارث وجود دارد: «دیون متوفی بر ارث ورثه مقدم است.» مهریه زن یکی از ممتازترین دیون است. پیش از آنکه هرگونه تقسیمی بین وراث (اعم از فرزندان، پدر و مادر شوهر و غیره) صورت گیرد، ابتدا باید بدهیهای متوفی پرداخت شود.
لذا زن میتواند پیش از تقسیم ارث، ابتدا مهریه خود را از کل اموال شوهر مطالبه کند. اگر اموال شوهر تنها کفاف مهریه را بدهد، تمام اموال به عنوان مهریه به زن میرسد و سایر وراث هیچ سهمی نخواهند برد. پس از کسر مهریه و سایر بدهیها، آنچه باقی میماند به عنوان «ترکه خالص» میان وراث (از جمله خود زن) تقسیم میشود.
۵. نکات مهم در دعوای تقسیم ترکه و وجود وصیتنامه
فرآیند عملی تقسیم ارث در دادگاهها دارای ظرایفی است که نادیده گرفتن آنها منجر به رد دعوا میشود. یکی از نکات کلیدی که در رویههای قضایی (از جمله آرای صادر شده از دادگاههای تجدیدنظر) مشاهده میشود، رابطه بین رسیدگی به وصیتنامه و درخواست تقسیم ترکه است.
اگر متوفی وصیتنامهای داشته باشد که هنوز وضعیت صحت و سقم یا تنفیذ آن مشخص نشده است، وراث نمیتوانند مستقیماً درخواست تقسیم ترکه کنند. دادگاهها معمولاً تا زمانی که تکلیف وصیتنامه مشخص نشود، دعوای تقسیم ترکه را «غیرقابل استماع» میدانند. بنابراین، گام اول همواره اخذ گواهی انحصار وراثت و سپس تعیین تکلیف وصیتنامه (تحریر ترکه) است.
۶. موانع و شرایط خاص ارث بری زوجه
صرف وجود رابطه زوجیت برای ارث بردن کافی نیست و شرایطی باید احراز گردد:
- عقد دائم: در ازدواج موقت (صیغه)، زن از شوهر ارث نمیبرد؛ مگر اینکه در شرط ضمن عقد توافق خاصی صورت گرفته باشد که آن هم محل بحث حقوقی است، اما اصل بر عدم توارث است.
- زنده بودن در حین فوت: زن باید در لحظه مرگ شوهر زنده باشد.
- نوع طلاق: در طلاق رجعی (که مرد حق رجوع دارد)، اگر شوهر در ایام عده فوت کند، زن ارث میبرد. اما در طلاق بائن یا پس از تمام شدن عده طلاق رجعی، رابطه توارث قطع میشود.
- قتل: اگر زن، شوهر خود را عمداً به قتل رسانده باشد، از ارث محروم میشود.
۷. مثال کاربردی: محاسبه سهمالارث در یک سناریوی واقعی
فرض کنید مردی در سال ۱۴۰۴ فوت میکند. او دارای یک همسر و دو فرزند است. داراییهای او شامل یک آپارتمان به ارزش ۸ میلیارد تومان و یک خودرو به ارزش ۱ میلیارد تومان است. مهریه همسر او نیز معادل ۳ میلیارد تومان ارزش دارد.
نحوه محاسبه:
۱. ابتدا مهریه (۳ میلیارد) از کل دارایی (۹ میلیارد) کسر میشود. باقیمانده: ۶ میلیارد تومان.
۲. چون متوفی فرزند دارد، سهم زن یکهشتم از ۶ میلیارد تومان است (۷۵۰ میلیون تومان).
۳. مجموع دریافتی زن: ۳ میلیارد (مهریه) + ۷۵۰ میلیون (ارث) = ۳ میلیارد و ۷۵۰ میلیون تومان.
۴. مابقی اموال بین فرزندان تقسیم میشود.
۸. توصیه به وراث و نقش وکیل متخصص
مراحل انحصار وراثت، تحریر ترکه، پرداخت مالیات بر ارث و در نهایت تقسیم اموال، پروسهای زمانبر و دارای پیچیدگیهای اداری است. وجود اموال غیرمنقول (زمین و ملک) که نیاز به کارشناسی و قیمتگذاری دارند، و همچنین احتمال وجود وصیتنامههای سری یا عادی، میتواند اختلافات خانوادگی را تشدید کند.
توصیه میشود در صورتی که با وصیتنامهای مواجه هستید یا در محاسبه قیمت روز املاک اختلاف نظر وجود دارد، حتماً از مشاوره وکلای متخصص در حوزه ارث و وصیت بهره بگیرید. وکیل میتواند با طرح صحیح دعوی (مانند درخواست تحریر ترکه قبل از تقسیم) و نظارت بر فرآیند قیمتگذاری، از تضییع حقوق شما جلوگیری کرده و مسیر تقسیم اموال را قانونی و سریعتر پیش ببرد.
منابع
https://zohrehrastegarlaw.com/ارث-زن-از-شوهر/
https://yaghobilawyer.com/inheritance/
